إن و أن و کأن و لکن مخففه از ثقیله!

در مبحث جمله اسمیه و نواسخ آن گفتیم که حروف مشبهه بالفعل یعنی إنّ و أخوات آن با وارد شدن بر جمله اسمیه مبتدا را منصوب و خبر آن را مرفوع می‌سازند. در میان حروف مشبهه بالفعل چهار حرف «إنّ، أنّ، کأنّ، لکنّ» می‌توانند با تخفیف نون مشدد یعنی حذف نون مفتوح دوم، به صورت «إنْ، أنْ، کأنْ، لکنْ» درآیند. در این مقاله احکام و قواعد این حروف را بعد از تخفیف که با نام إن و أن و کأن و لکنْ مخففه از ثقیله نامیده می‌شوند بررسی خواهیم کرد.

صفحه دوره آمادگی آزمون اشتمال را ببینید

إن

یکی از حروف مشبهه بالفعل که تخفیف نون آن جایز است إنّ مکسوره است. معنای تاکید إنّ بعد از تخفیف نون به قوت خود باقی است ولی اختصاص آن به اسم باطل می‌شود و در نتیجه می‌تواند هم بر جمله اسمیه و هم بر جمله فعلیه وارد شود.

إن + جمله اسمیه

هنگام وارد شدن إنْ بر جمله اسمیه دو حالت اعمال و اهمال برای آن مجاز خواهد بود که اهمال رایج‌تر است. منظور از «اِعمال» انجام عمل اخوات إنّ در نصب مبتدا و رفع خبر، و مقصود از «اهمال» عدم و فقدان این عمل است. توجه داشته باشید که اسم إن مخففه‌ای که بر جمله اسمیه وارد می‌شود باید اسم ظاهر باشد نه ضمیر.

این مثال‌ها را ببینید: إنْ خالدًا مسافرٌ، إنْ خالدٌ لَمسافرٌ، {إن كلّا لما ليوفينّهم ربك أعمالهم}. در قرائت ابن کثیر و نافع إن مهمله است و نون إن و میم لما را به تخفیف خوانده‌اند. 

إن + جمله فعلیه

إن در جمله فعلیه پس از خود عمل نمی‌کند و اهمال آن واجب است. فعل جمله فعلیه‌ای که إن بر آن وارد می‌شود در بیشتر موارد از افعال ناسخه مثل کان و ظنّ و غالبا به صیغه ماضی است: {وإن كانت لكبيرة إلا على الذين هدى الله}، {وإن يكاد الذين كفروا ليزلقونك بأبصارهم}، {وإن نظنّك لَمن الكاذبين}.

شواهدی که از ورود إن مخففه بر افعال غیر ناسخ وجود دارد شاذّ است و بر آن‌ها قیاس نمی‌شود.

لام فارقه یا لام فصل

همان طور که در شواهد پیشین مشاهده کردید جمله بعد از إن مهمله مشتمل بر یک لام ابتداء است که وظیفه آن متمایز ساختن إن مهمله ملغاة از إن نافیه است و به همین سبب به آن «لام فارقه» یا «لام فصل» می‌گویند. مثل: {إن هذان لساحران}، {وإن وجدنا أكثرهم لفاسقين}، {وإن كنت من قلبه لمن الغافلين}.

با وجود یک قرینه معنوی یا لفظی که نشان دهد إن برای تأکید است نه برای نفی؛ دیگر نیازی به لام فارقه نخواهد بود. قرینه معنوی در: «ونحن أباة الضيم من آل مالكٍ ... وإن مالكٌ كانت كِرامَ المعادن»، و قرینه لفظی «لا» در: «إنِ الحقُّ لا يخفى على ذي بصيرةٍ ... وإن هو لم يَعدَم خلافَ معاندِ».

صفحه آموزش مکالمه عربی مقدماتی را ببینید

أن

یکی دیگر از حروف مشبهه بالفعل که تخفیف نون آن جایز است أنّ مفتوحه است. أن مخففه دارای چند ویژگی است:

1. با تخفیف أن معنا و عمل آن بر همان شکل قبل از تخفیف باقی می‌ماند.
2. اسم أن ضمیر شأن محذوف است. (برای آگاهی از ضمیر شأن مراجعه کنید به مقاله ضمیر در زبان عربی | دفتر سوم: «ضمیر شأن»).
3. فعل قبل از أن مخففه باید از افعال یقین یا هر فعل قلبی دیگری که اراده ظن غالب راجح از آن می‌شود باشد، مثل: {علم أن سيكون منكم مرضى}، {وظنوا أن لا ملجأ من الله إلا إليه}، {أيحسب أن لم يره أحد}.
4. خبر أن مخففه جمله اسمیه یا فعلیه است.

حروف فاصل

در صورتی که خبر أن مخففه از ثقیله؛ جمله فعلیه غیر دعائی با فعل متصرف باشد برای جلوگیری از التباس با أن ناصب فعل مضارع، یکی از حروف زیر بین أن و خبر آن قرار می‌گیرد:

• قد: {ونعلم أن قد صدقتنا}
• حروف تنفیس یا استقبال یعنی سین و سوف: {عَلم أن سيكون منكم مرضى}
• یکی از سه حرف نفی لا، لم، و لن: {أفلا يرون ألّا يرجعُ إليهم قولا}، {أيحسب أن لن يقدر عليه أحد}، {أيحسب أن لم يره أحد}
• لو: {وألّو استقاموا على الطريقة لأسقيناهم ماء غدقا}

برای آشنایی با أن ناصبه و تفاوت‌های آن با أن مخففه مراجعه کنید به مقاله: نصب فعل مضارع | دفتر اول؛ حروف ناصبه.

در سه حالت زیر که احتمال التباس با أن ناصبه وجود ندارد فصل با حروف نیز ضرورتی نخواهد داشت:

• وقتی جمله خبر جمله اسمیه باشد مثل: {وآخر دعواهم أن الحمد لله رب العالمين}، {فإلّم يستجيبوا لكم فاعلموا أنما أنزِل بعلم الله وأن لا إله إلا هو فهل أنتم مسلمون.
• هنگامی که جمله خبر؛ جمله فعلیه با فعل جامد باشد مثل: {وأن ليس للإنسان إلا ما سعى}، {وأن عسى أن يكون قد اقترب أجلهم}
• آنگاه که جمله خبر؛ جمله فعلیه با فعل متصرف باشد ولی مقصود از آن دعاء باشد: مثل قرائت نافع از آیه {والخامسةُ أنْ غَضِبَ الله عليها إن كان من الصادقين}. در قرائت یعقوب نیز {والخامسةُ أنْ غَضَبَ اللهِ عليها إن كان من الصادقين} چون جمله خبر اسمیه است نیاز به فاصل ندارد.

خلاصه احکام أن مخففه

أن مخففه مانند أنّ ثقیله مبتدا را منصوب و خبر را مرفوع می‌سازد و اسم آن ضمیر شأن محذوف و خبر آن جمله اسمیه یا فعلیه است. اگر خبر أن جمله فعلیه با فعل متصرف غیر دعائی باشد باید قبل از فعل فاصلی مثل قد، حروف تنفیس، حروف نفی، و یا لو قرار گیرد. همچنین اگر فعلی قبل از أن مخففه وجود داشت آن فعل باید از افعال یقین باشد.

کأن

حکم کأن مخففه شبیه حکم أن مخففه است یعنی اسم آن ضمیر شأن محذوف، و خبر آن جمله اسمیه، یا جمله فعلیه مصدّر با دو حرف «قد» در ماضی مثبت و «لم» در مضارع منفی است تا از أن مصدریه‌ای که کاف تشبیه بر آن وارد شده متمایز شود. مثل: {فجعلناها حصيدا كأن لم تغن بالأمس}. در این آیه کریمه کأن مخففه با کأن مشدده در کنار هم جمع شده‌اند: {وإذا تتلى عليه آياتنا ولّى مستكبرا كأن لم يسمعها كأنّ في أذنيه وقرا}

لکن

لکن همانند لکنّ بیانگر معنای استدراک است با این تفاوت که در مابعد خود عمل نمی‌کند و پس از تخفیف اختصاص آن هم به جمله اسمیه از بین رفته است. مثل: {ولو أرادوا الخروج لأعدّوا له عدّة ولكن كره الله انبعاثهم}، و {وما رميت إذ رميت ولكنِ اللهُ رمى} در قرائت حمزه.

صفحه کلاس‌های دوره جامع آموزش مکالمه عربی را ببینید

تمرین‌ها

۱) کدام یک از موارد زیر در مورد معنا و کاربرد «إن مخففه از ثقیله» صحیح است؟

1. عمل آن در نصب مبتدا پس از تخفیف همیشه واجب است.
2. فقط بر سر افعال متصرف غیر ناسخ وارد می‌شود.
3. معنای تأکید آن از بین می‌رود و تنها بر جمله اسمیه وارد می‌شود.
4. معنای تأکید باقی می‌ماند و می‌تواند بر جمله اسمیه و فعلیه وارد شود.

۲) وظیفه اصلی «لام فارقه» یا «لام فصل» در جملاتی که شامل «إن مخففه» هستند چیست؟

1. تمایز إن مخففه از إن نافیه.
2. تشخیص إن مخففه از إن شرطیه.
3. تبدیل معنای جمله از ماضی به آینده.
4. منصوب کردن خبر در جمله اسمیه.

۳) چه زمانی استفاده از «حروف فاصل» بین «أن مخففه» و خبر آن الزامی است؟

1. وقتی خبر جمله اسمیه باشد.
2. وقتی خبر جمله فعلیه با فعل جامد باشد.
3. وقتی خبر جمله فعلیه با فعل متصرف غیر دعائی باشد.
4. وقتی مقصود از جمله فعلیه، دعا باشد.

۴) کدام یک از کلمات زیر می‌تواند به عنوان «حرف فاصل» در ساختار «أن مخففه» به کار رود؟

1. قد، سین، سوف، یا حروف نفی.
2. حروف عطف مانند «واو» یا «ثم».
3. حروف جر مانند «من» و «إلی».
4. فقط حرف «لو» و حرف «إنْ».

۵) حکم «لکن» پس از تخفیف از ثقیله چیست؟

1. همانند «لکنّ» عمل کرده و اسم را منصوب می‌کند.
2. اسم آن همیشه ضمیر شأن محذوف است.
3. در مابعد خود عمل نمی‌کند و معنای استدراک دارد.
4. فقط بر جمله فعلیه وارد می‌شود و فعل را مجزوم می‌کند.

۶) فعل قبل از «أن مخففه» باید دارای چه ویژگی باشد؟

1. باید از افعال ناقصه باشد.
2. باید از افعال یقین یا افعال قلبی مفید ظن غالب باشد.
3. باید فعل امر باشد تا بر طلب دلالت کند.
4. باید حتما فعل ماضی باشد.

۷) ساختار خبر «کأن مخففه» در صورتی که جمله فعلیه باشد، چگونه متمایز می‌شود؟

1. با حذف کامل فعل و تبدیل آن به اسم ظاهر.
2. فقط با استفاده از «لام فارقه» در پایان جمله.
3. با حرف «قد» در ماضی مثبت و «لم» در مضارع منفی.
4. بدون نیاز به هیچ حرف فاصلی در تمام حالات.

۸) در آیه کریمه {إن كلّا لما ليوفينّهم ربك اعمالهم}, طبق قرائت ابن کثیر که «إن» را مهمله دانسته است، چرا نون آن ساکن است؟

1. چون «إن» در این آیه معنای نفی دارد.
2. به دلیل تخفیف از «إنّ» مشدد.
3. به دلیل وجود ادات جزم قبل از آن.
4. به دلیل وارد شدن بر جمله فعلیه.

۹) کدام یک از گزینه‌های زیر در مورد «إن مخففه» وارد بر جمله فعلیه صحیح است؟

1. اِعمال آن جایز است ولی اهمال آن بهتر است.
2. اهمال آن واجب است و غالباً بر افعال ناسخه وارد می‌شود.
3. فعل مضارع بعد از آن الزما باید مجزوم باشد.
4. همیشه بر افعال غیر ناسخ و متصرف وارد می‌شود.

۱۰) اسم أن مخففه از ثقیله معمولا به چه شکل است؟

1. یک اسم ظاهر که همیشه منصوب است.
2. ضمیر بارز متصل به «أن».
3. ضمیر شأن محذوف.
4. مبتدای مؤخر که مرفوع شده است.

پاسخنامه: