در مبحث جمله اسمیه و نواسخ آن گفتیم که حروف مشبهه بالفعل یعنی إنّ و أخوات آن با وارد شدن بر جمله اسمیه مبتدا را منصوب و خبر آن را مرفوع میسازند. در میان حروف مشبهه بالفعل چهار حرف «إنّ، أنّ، کأنّ، لکنّ» میتوانند با تخفیف نون مشدد یعنی حذف نون مفتوح دوم، به صورت «إنْ، أنْ، کأنْ، لکنْ» درآیند. در این مقاله احکام و قواعد این حروف را بعد از تخفیف که با نام إن و أن و کأن و لکنْ مخففه از ثقیله نامیده میشوند بررسی خواهیم کرد.
صفحه «دوره آمادگی آزمون اشتمال» را ببینید:
إن
یکی از حروف مشبهه بالفعل که تخفیف نون آن جایز است إنّ مکسوره است. معنای تاکید إنّ بعد از تخفیف نون به قوت خود باقی است ولی اختصاص آن به اسم باطل میشود و در نتیجه میتواند هم بر جمله اسمیه و هم بر جمله فعلیه وارد شود.
إن + جمله اسمیه
هنگام وارد شدن إنْ بر جمله اسمیه دو حالت اعمال و اهمال برای آن مجاز خواهد بود که البته اهمال در آن رایجتر است. منظور از اِعمال؛ انجام عمل اخوات إنّ در نصب مبتدا و رفع خبر، و مقصود از اهمال؛ عدم و فقدان این عمل است.
اهمال إن با سه شرط مجاز است:
- اول آن که اسم إنّ قبل از اهمال اسم ظاهر باشد و نه ضمیر.
- دوم: در حالت اهمال برای متمایز ساختن إن مخففه از إن نافیه یک لام فارقه (لام فصل) در ابتدای خبر قرار گیرد. {إن هذان لساحران}، {وإن وجدنا أكثرهم لفاسقين}، {وإن كنت من قلبه لمن الغافلين}.
باید توجه داشت که با وجود قرینه لفظی یا معنوی که نشان دهد إن برای تأکید است نه برای نفی؛ دیگر نیازی به لام فارقه نخواهد بود. قرینه معنوی در: «ونحن أباة الضيم من آل مالكٍ ... وإن مالكٌ كانت كِرامَ المعادن»، و قرینه لفظی «لا» در: «إنِ الحقُّ لا يخفى على ذي بصيرةٍ ... وإن هو لم يَعدَم خلافَ معاندِ»
- سوم: خبر چهار شرط پذیرش لام ابتداء را داشته باشد. یعنی خبر مثبت باشد، متأخر از مبتدای خود باشد، جمله فعلیه با فعل ماضی متصرف خالی از قد نباشد، و جمله فعلیه شرطیه هم نباشد.
إن + جمله فعلیه
إن در جمله فعلیه پس از خود عمل نمیکند و اهمال آن واجب است. فعل جمله فعلیهای که إن بر آن وارد میشود در بیشتر موارد از افعال ناسخه مثل کان و ظنّ و غالبا به صیغه ماضی است. این مثالها را ببینید: {وإن كانت لكبيرة إلا على الذين هدى الله}، {وإن يكاد الذين كفروا ليزلقونك بأبصارهم}، {وإن نظنّك لَمن الكاذبين}.
شواهدی که از ورود إن مخففه بر افعال غیر ناسخ وجود دارد شاذّ است و بر آنها قیاس نمیشود.
صفحه «مکالمه عربی مقدماتی» را ببینید:
أن
یکی دیگر از حروف مشبهه بالفعل که تخفیف نون آن جایز است أنّ مفتوحه است. أن مخففه دارای پنج ویژگی است:
۱. با تخفیف أن معنا و عمل آن بر همان شکل قبل از تخفیف باقی میماند.
۲. اسم أن ضمیر شأن مخذوف است. (برای آگاهی از ضمیر شأن مراجعه کنید به مقاله ضمیر در زبان عربی | دفتر سوم: «ضمیر شأن»).
۳. خبر أن مخففه جمله اسمیه یا فعلیه است.
۴. در صورتی که خبر أن مخففه از ثقیله جمله فعلیه غیر دعائی با فعل متصرف باشد برای جلوگیری از التباس با أن ناصب فعل مضارع، یکی از کلمات زیر بین أن و خبر آن قرار میگیرد:
- قد: {ونعلم أن قد صدقتنا}
- حروف تنفیس یا استقبال یعنی سین و سوف: {علم أن سيكون منكم مرضى}
- یکی از سه حرف نفی لا، لم، و لن: {أفلا يرون ألّا يرجعُ إليهم قولا}، {أيحسب أن لن يقدر عليه أحد}، {أيحسب أن لم يره أحد}
- لو: {وألّو استقاموا على الطريقة لأسقيناهم ماء غدقا}
برای آشنایی با أن ناصبه و تفاوتهای آن با أن مخففه مراجعه کنید به مقاله نصب فعل مضارع | دفتر اول؛ حروف ناصبه.
بدین ترتیب در سه حالت زیر که احتمال التباس با أن ناصبه وجود ندارد فصل با حروف نیز ضرورتی نخواهد داشت:
- وقتی جمله خبر جمله اسمیه باشد مثل: {وآخر دعواهم أن الحمد لله رب العالمين}، {فإلّم يستجيبوا لكم فاعلموا أنما أنزِل بعلم الله وأن لا إله إلا هو فعل أنتم مسلمون}
- هنگامی که جمله خبر؛ جمله فعلیه با فعل جامد باشد مثل: {وأن ليس للإنسان إلا ما سعى}، {وأن عسى أن يكون قد اقترب أجلهم}
- آنگاه که جمله خبر؛ جمله فعلیه با فعل متصرف باشد ولی مقصود از آن دعاء باشد: مثل قرائت نافع از آیه {والخامسةُ أنْ غَضِبَ الله عليها إن كان من الصادقين}. در قرائت یعقوب نیز {والخامسةُ أنْ غَضَبَ اللهِ عليها إن كان من الصادقين}چون جمله خبر اسمیه است نیاز به فاصل ندارد.
۵. فعل قبل از أن مخففه باید از افعال یقین یا هر فعل قلبی دیگری که اراده ظن غالب راجح از آن میشود باشد، مثل: {علم أن سيكون منكم مرضى}، {وظنوا أن لا ملجأ من الله إلا إليه}، {أيحسب أن لم يره أحد}.
خلاصه احکام أن مخففه
أن مخففه مانند أنّ ثقیله مبتدا را منصوب و خبر را مرفوع میسازد و اسم آن ضمیر شأن مخذوف و خبر آن جمله اسمیه یا فعلیه است. اگر خبر أن جمله فعلیه با فعل متصرف غیر دعائی باشد باید قبل از فعل فاصلی مثل قد، حروف تنفیس، حروف نفی، و یا لو قرار گیرد. همچنین اگر فعلی قبل از أن مخففه قرار گیرد آن فعل باید از افعال یقین باشد.
کأن
حکم کأن مخففه شبیه حکم أن مخففه است یعنی اسم آن ضمیر شأن محذوف، و خبر آن جمله اسمیه، یا جمله فعلیه مصدّر با دو حرف «قد» در ماضی مثبت و «لم» در مضارع منفی است تا از أن مصدریهای که کاف تشبیه بر آن وارد شده متمایز شود. مثل: {فجعلناها حصيدا كأن لم تغن بالأمس}، {وإذا تتلى عليه آياتنا ولّى مستكبرا كأن لم يسمعها كأنّ في أذنيه وقرا}
لکن
لکن همانند لکنّ بیانگر معنای استدراک است با این تفاوت که در مابعد خود عمل نمیکند و پس از تخفیف اختصاص آن نیز به جمله اسمیه زائل میشود. مثل: {ولو أرادوا الخروج لأعدّوا له عدّة ولكن كره الله انبعاثهم}، و {وما رميت إذ رميت ولكنِ اللهُ رمى} در قرائت حمزه.
صفحه «دوره آمادگی آزمون اشتمال» را ببینید:
دیدگاه خود را بنویسید