کاد و أخوات آن فعلهای ناقص ناسخی هستند که بر مبتدایی که خبر آن فعل مضارع است وارد میشوند و عمل کان ناسخ را انجام میدهند. کاد و أخوات آن مبتدا را (با نام اسم کاد یا اخوات آن) مرفوع، و خبر را (با نام خبر کاد یا اخوات آن) در محل نصب قرار میدهند، مثل: كاد المطرُ ينهمر. در این گفتار به بررسی برخی احکام کاد و اخوات آن خواهیم پرداخت.
صفحه دوره آمادگی آزمون اشتمال را ببینید
اقسام کاد و أخوات آن
کاد و أخوات آن در سه گروه افعال مقاربه، افعال رجاء و افعال شروع تقسیمبندی میشوند:
- افعال مقاربه: افعال مقاربه بیانگر نزدیکی وقوع خبر هستند و عبارتند از سه فعل: کادَ، أوشَكَ، و کَرَبَ. مثل: كرب الصبحُ أن ينبلج.
- افعال رجاء: افعال رجاء بر امید به وقوع یا حدوث یک خبر دلالت دارند و عبارتند از: عَسَى، حَرَى، و اخْلَولَقَ. {فعسى الله أن يأتي بالفتح}
- افعال شروع: افعال شروع دلالت بر شروع و آغاز کردن یک عمل دارند. برخی از افعال شروع عبارتند از: شَرَعَ، بَدَأَ، أخَذَ، جَعَلَ، أنشَأ، هَبَّ، عَلِقَ، طَفِقَ، ابتَدَأ، قامَ، انبَرَى، هَلهَلَ و... {وطفقا يخصفان عليهما من ورق الجنّة}
صیغه و عمل کاد و اخوات آن
کاد و أخوات آن افعال جامدی هستند که همواره به صیغه ماضی به کار میروند، مگر «طفق و جعل» از افعال شروع و «كاد و أوشك» از افعال مقاربه که صیغه مضارع آنها در کنار اسم فاعل أوشك عمل ماضی را انجام میدهد. مثل: {يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار}، أنت موشِكٌ أن تنتهي إلى الخير.
برای اطلاع از افعال جامد و متصرف مقاله فعل جامد و فعل متصرف را بخوانید.
شروط خبر کاد و اخوات آن
در خبر کاد و أخوات آن وجود سه شرط لازم است:
- اول این که خبر؛ فعل مضارع مسند به ضمیری باشد که به اسم کاد و أخوات آن بر میگردد. (یعنی فاعل یا نایب فاعل در جمله مضارعیه خبر، ضمیری باشد که به اسم کاد و اخوات آن بازمیگردد.) بنابراین خبر کاد و أخوات آن هیچگاه جمله ماضویه یا اسمیه یا اسم نیست، مثل: {لا يكادون يفقهون حديثا}. در این میان تنها خبر «عسی» میتواند مسند به اسم ظاهر مشتمل بر ضمیر راجع به اسم عسی باشد مثل: عسى المريض أن يذهب مرضُه. «وماذا عسى الحَجّاجُ يَبلغ جُهدُه | إذا نحن جاوزنا حفير زياد»
- دوم آن که خبر باید همیشه بعد از کاد و أخوات آن بیاید. البته تقدیم خبر بر اسم کاد و أخوات آن جایز است و خبر میتواند بین فعل و اسم آن قرار گیرد، مثل: يكاد يبدأ الشيبُ، طفق ينصرفون الناسُ. همچنین خبر کاد و أخوات آن را میتوان به قرینه حذف کرد مثل «ما فعل ولكنه كاد» به معنای «كاد أن يفعل»، و {فطفق مسحًا بالسوق والأعناق} که در تقدیر «يمسح مسحًا» است.
- و سوم؛ خبر حری و اخلولق باید همیشه همراه با «أن مصدریه» باشد. در این مورد در ادامه گفتگو خواهیم کرد.
اقتران خبر کاد و اخوات آن به «أن مصدریه»
کاد و أخوات آن از حیث همراهی خبرشان با أن مصدریه به سه دسته تقسیم میشوند:
- در «حری و اخلولق» اقتران خبر با أن واجب است. مثل: اخلولق المطرُ أن ينهمر.
- در «افعال شروع» خبر باید حتما بدون أن باشد. زیرا مقصود از افعال شروع وقوع خبر در زمان گذشته است و حال آن که أن بیانگر معنای مستقبل است، مثل: أعِدّ الطعامُ فشرع المدعوون يتوجهون إلى غرفته وأخذ كل منهم يجلس في المكان المهيأ له.
- در «کاد، أوشك، كرب، و عسی» اقتران یا عدم آن جایز است، با این ملاحظه که در «کاد و کرب» بیشتر تجرد خبر از أن، و در «عسی و أوشك» بیشتر اقتران خبر به أن رایج است. {فذبحوها وما كادوا يفعلون}، {عسى ربُّكم أن يرحمَكم}.
فعلهای ناقص و تامّ
افعال ناقصه به دو دلیل ناقص خوانده میشوند: اول این که بر خلاف افعال تام که دلالت بر حدث و زمان دارند تنها بیانگر زمان هستند، و دیگر آن که برای تکمیل معنایشان علاوه بر اسم مرفوع نیازمند یک خبر منصوب نیز هستند. (برای اطلاع بیشتر درباره افعال ناقصه و تامه مراجعه کنید به مقاله جمله اسمیه و نواسخ آن). اخوات کاد نیز مانند دیگر افعال ناقصه برای اتمام معنای جمله به مرفوع خود اکتفا نکرده نیازمند خبر منصوبی هستند که جمله فعلیه با فعل مضارع است.
کاد و اخوات آن در معنای تامّ
- اگر کاد و اخوات آن به مرفوع خود اکتفا کنند و خبر جمله فعلیه با فعل مضارع نداشته باشند دیگر فعل تام به حساب میآیند و مرفوعشان فاعل آنها خواهد بود. به این سه جمله توجه کنید: «بدأ السباقُ»، «أنشأت الدولةُ مشروعاتٍ عملاقةً»، «أخذ الحكيمُ العبرَ من تجارب الحياة»؛ در هر سه مثال فعلهای بدأ و أنشأ و أخذ فعل تام هستند چرا که هیچیک خبری که جمله فعلیه باشد ندارند.
- در سه فعل «عسی و اخلولق و أوشك» اگر بلافاصله پس از آنها «أن + فعل» بیاید، این افعال؛ فعل تام و مصدر مؤول با أن؛ فاعل آنها خواهد بود. بنابراین در آیه {وعسى أن تكرهوا شيئا وهو خير لكم} عسی: فعل ماضی تام و جامد، و مصدر مؤول از أن تكرهوا در محل رفع فاعل عسی است. [«بعد عسى اخلولق أوشك قد يرد غنى بأن يفعل عن ثان فقد» بر اساس اقتران عسی با «أن یفعل» و اسم ظاهر و ضمیر منصوب و نیز جواز تقدیر ضمیر در عسی؛ پنج حالت کلی پدید میآید که تفصیل آنها خارج از حوصله این مقال است. امیدوارم در آینده درباره آن برایتان بنویسم.]
در بخش دیدگاههای مقاله چند نکته ساده ولی بسیار مهم درباره کاربرد «فعل کان» در زبان عربی؛ نکات و پرسشهای جالبی درباره کان تام و ناقص مطرح شده که خواندن آن خالی از فائده نیست.
صفحه کلاسهای دوره جامع آموزش مکالمه زبان عربی را ببینید
تمرینها
١) أيّ الجمل الآتية ورد فيها فعل يفيد قرب وقوع الخبر؟
- كاد المطر يسقط.
- كاد الحاقد بالرجل الناجح سوءا.
- أثنيت على رجل كادّ في عمله.
٢) أيّ الجمل الآتية ورد فيها فعل يدلّ على الرجاء؟
- إنّي راجٍ منك خيرا.
- عسى الأزمة أن تنكشف.
- لعلّ الفرج قريب.
٣) ما الجملة التي ورد فيها الفعل «جعل» دالّا على الشروع في الخبر؟
- حاول أن تجعل لنفسك هدفا في الحياة.
- اقترب موعد الامتحان فجعل الطلاب يستعدون.
- جعل النهر الصحراء جنةً خضراء.
٤) ميّز الجملة التي تحتوي على فعل من أفعال المقاربة:
- اخلولق السلام أن يعمّ بين الشعوب.
- حرى الصديق أن يحفظ أسرار صديقه.
- بدأت الأمطار الغزيرة تهطل بشدة.
- كربت التكنولوجيا تسيطر على الصناعات كافّة.
٥) «أخذت حريّة الفكر تؤتي ثمارها في دُوَلٍ شعوبها مستنيرة» حدّد خبر الفعل الناسخ في الجملة السابقة.
- شعوبها مستنيرة
- تؤتي ثمارها
- في دُوَل
- حريّة الفكر
٦) عيّن الجملة التي تخلو من فعل ناقص:
- كن عالما ناطقا أو مستمعا واعيا.
- عسى المتحاربون أن يكفّوا عن الحرب.
- كادت الفتن تنال من عزيمتنا لولا صبرُنا وثقتنا بأنفسنا.
- شرع المحاضر في إلقاء درسه على طلابه.
٧) «اخلولق العلماء أن يتوصلوا إلى حلّ المشكلة ثقب الأوزون». جاء خبر الفعل الناسخ مقترنا بأن، فما حكم اقترانه؟
- يكثر
- يجب
- يقل
- يمتنع
٨) «طفق الأطباء ............ في القوافل الطبية». أكمل بخبر صحيح للفعل الناقص في الجملة السابقة.
- أن يشاركوا
- في المشاركة
- يشاركون
- مشاركين
٩) «لم يكد الرسام يعرض لوحاته حتى شرع الزائرون في شرائها». أعرب ما فوق الخط على الترتيب.
- اسم كاد مرفوع وعلامة رفعه الضمة – فاعل مرفوع وعلامة رفعه الواو.
- فاعل مرفوع وعلامة رفعه الضمة – اسم شرع مرفوع وعلامة رفعه الواو.
- اسم كاد مرفوع وعلامة رفعه الضمة – اسم شرع مرفوع وعلامة رفعه الواو.
- فاعل مرفوع وعلامة رفعه الضمة – فاعل مرفوع وعلامة رفعه الواو.
پاسخنامه:
| شماره سوال | گزینه صحیح |
| 1 | 1 |
| 2 | 2 |
| 3 | 2 |
| 4 | 4 |
| 5 | 2 |
| 6 | 4 |
| 7 | 2 |
| 8 | 3 |
| 9 | 1 |
صفحه دوره آمادگی آزمون اشتمال را ببینید
دیدگاه خود را بنویسید